MUSEKA

ABALIILE IMILONGE NI BAMBI

Naafika.

Maama Namusosa aleshikila mu kayanda ka pakati aka mwaice wandi, Chisala, ashelefye kwi shiwi. Tulya utuyanda bekalamo nga ku nsakwe, ku Lusaka abati umudadada, akakuti ifyo mulelanda abali muli kambi beekelemofye. Pa kwingilamo kano nawinamisha, nga teifyo amalata kuti yakubeya ipala. Akayanda kekafye kuti kalondolola ifyakulya umwine engakwanisha ukulya.  Ilyashi lya nkaama balandila kunse. Kano katulile mukabile nga mu shimeluta, ico mwaabafye insolokoto imo ku numa elyo na umwinshi.

Ni mu kapepo kakalamba mu 2013. Ulu ulwakutemwa ukutandala, maama aliisa mu kutandalila umwishikulu wakwe, Chisala, kwa Mukando, ku Serenje, ukufuma kwa Kambwali. Chisala taakwete ulupiya lwa ku mutwaala ku cipataala. Kanshi atendelafye muli aka kene kayanda.

Nakutalala iciineciine. Umwela ukufuma pa mpili utaleele na subwa! Imito mwi samba lya mbabula pakati ka moolu ya baletensha abekeele mupeepi na umulwele, ileshimika ukuti nabapunsha ubushiku bonse tabacisendama. nasanga insalu bamufimbilepo ilesunkana, ukulanga ukuti acilimo na umweo.

Abekala-mushi bambi nabashinguluka ubutanda ku lubali lumbi apaleele Nacilandisha wandi, Namusosa-tukulu.  Apo asendeme tapali beeti, banshikefye pa mushilinshi. Umusao nao bapetelefye ubulangeti epo abiikile umutwe. Umulilo wa nkuni  wena uli lwa ku mwinshi, uleyaka icinshinshi kwati usungile inkaama sha mu ng’anda. Bonse abalemutensha nabaikubanya mu fya kufimba ifyatikama.

Cilemoneka bonse bacisendama muno pantu ubulwele nabukosa, muukunda. Chisala, nafumamo, taalimo. Muno mwena namukaba, kuulwalafye kwingalenga umuntu ukulatutuma ifi namona kuli maama.

Naumfwa mwanunkila umumbu. Uko cili elyofye baipulapo. Wa mwikulo. Umo ameenso nayo yabeela na ubufi, nalolesha isumbu lya ba mung’wingwi umo maama asendeme. Akapepala babilila pe sumbu balembapo ukuti aya masumbu bapeele icaalo ceesu ukufuma ku caalo cimbi (Donated by the People’s Republic of China to the people of Zambia.) Mu mutima nati mung’wingwi wa kuno Zambia aalinonsha abeengi ku China. Pakuti ili sumbu lipangwe na ukwisafika kuno, beengi balyapo. Awe teefya kulanda, kuti uleloleshafye.

Cilya nalolesha ku kuso, namona impooto umuli amabuula ya fimuti, ndemona efyo bacilamucininako. Imishila ya muti imbi nabaabikila mu makaapu ya pulashitiki ayakulu yabili ayakwata inkobelo. Fimbi fili mu ka kunkubiti, filebila nga umunkoyo. Naelenganya ubwingi bwa fyo maama aminawile. Umuti wabula ukulondolola imiku ne nshita sha kunwinapo. Kutifye nga fyakalipa wacibulamo. Efyatukusha ni ifi fiine, miiputu, imibanse, na imiswesha-nama.

Banamaayo baselela lubali lumo, pakuti banshileko apakwikala mupeepi na maama, umulwele. Nalolesha apo atambalele, ukupeema alepeema akancinka. Ku Lubemba kuti batiila alepeema akansanki. Naumfwa ubulanda nganshi. Icilamba caponafye ilinso limo. Natala naelenganyafye ifyo cingaba nga cakuti maama abulwapo. Ifyo tukalaikala na baice bandi babili ukwabula icikolwe.

Polo uwankonkapo ni cakolwa teewa kupenda. Katwishi na fintu ali ku Kalulushi kuntu aconena. Aile mu kutandala umufyala wesu, ekwikalilila, anwafye Chibuku na Kachasu. Tumfwakofye ukuti uyu mwaka aletele umulandu uku, uno mwaka ali ku cifungo ca ku Mufulira. Nshishibe uko aafumya ishamo. Nalimo ni ku beena-taata. Leesafye ewingeshiba.

Naikata maama ku kuboko, namona ku cisansa kuli inembo, tashilauminina. Bamulepwile nga kalundwe balefwaya ukwanika pa kasuba. Mumo-mumo inembo nashititikana icakuti shapanga amang’a mu nkanda. Nalimo emo bacila musumika. Mumbi fipangile filya batiila impoloto. Mukati ka minwe namubuuta, umulopa nauceepa nganshi.

Ico aumfwa abantu balemposha, ailuka ne shiwi lyandi, naumfwa aipusha pakati ka mutendo:

“Niwe Museka?”

“Ee, maama nine, naafika.”

“Waendafye ubushiku, kanshi mwe twina-Chirundu mwaba shaani?”

“Ee, kabili Chisala atiile mfwile naima apo pene pantu tauli bwino.”

“Chisala akakwipaisha ku mwenso wa mfwa. Ena amwene ukuti ndefwa. Kanshi nga eubako ku mushi uko mpita mu malwele yakulu, nga ni katwishi.”

“Kabili na ubu bwine, buulwele ubukulu. Iwe maama uleeti buunoono?”

“Alaale! Eco mwe batensha mwipaila abantu. Umulwele tabamwebapo ati ubulwele buukulu, kuti aleka umweo ku mwenso.” Efyasunguka nakulu-bantu umo mu Cilala, uku alesunkila ulukuni pa mulilo.

“Mfimbula ku meenso umone. Bushe kuti ulesosha umuntu uuikupilishe, eco nkwebela ukuti utumaano tobe tatwafula mune, Museka.”

Namwentulako ukumfwa uko alelanda elyo namufimbula ku mutwe. Takuli citambala, imfwi shisomenenefye mu mutwe kwati masako ya mpanga balekelesha. Inkanda ku menso nashikankamana, elyo alemoneka uwakashikila. Napiba, Kabili talelolesha bwino-bwino nakalya, alefifiitilafye.

“Chisala nga abwela, twalakutwala ku cipataala,” efyo namweba. Namona abekulako ilinso ifi, elyo kabili kwati untu aleipatikisha ukumwentula.

“Eele mu kutapa ameenshi yakuti tukafye tucineko umulwele elyo bamupangileko umusunga.” Efyo umbi nakulu-bantu asosa. “Akokola icibi, nalimo nakufula abantu ku mupompi.”

Pakuti asange ameenshi, Chisala endafye amaminiti mutanda ukufuma pa ng’anda ukufika pa cishima ca mushi apo ubuteeko bwafisha umupompi. Ico palafula abantu, pa kuti atape bwangu kano acelela. ‘Umudadada’ ekalamo wabeela mupeepi na umusebo wa kuya ku Mpika. Umupompi wena waba mukati ka mushi. Kanshi nangu mfikile ku macaca, teeshibe ukuti ninjisa.

Umulume wakwe alimubutuka, ico Chisala ni ng’umba. Ashitishafye amasuku na tomato pa mbali ya musebo pa Mukando emo aikalila mu bushimbe bwakwe. Kanshi ilyo amwene maama alwalisha, aaletuma amafooni tapu-tapu ukupunda mutuule.

“Iyee taata, ba Museka indume yandi yaafika! Shi mwapoleni we wa tumwenene akasuba! Umubili ulelanga ukuti ciinefye uli kasonkesha wa buteeko. Muleliila isha pa boda (border.)”

“Naaponena nkashi yandi. Neo maama ainike shina, nga naumfwa uko alelwala umutima tawikala. Isha pa kashitomo tashicindama pali Namusosa.”

“Museka-ndema, naiwe ikakuseka, umwaume pali babili. Awe mukalamba wandi ulang’umfwisha bwino ifi ubiika amaano ku lupwa. Lekeni mukafishe ameenshi, nga twalya elyo tuleeya ku cipataala.”

Cilya twapwishafye ukuposhanya na Chisala, acakacaka, akafya ameenshi na ukukumba umusunga wa kwa maama. Na ine napwisha ukusamba. Apakula na umumbu, twalya. Pa numa fye ya kucina umulwele wesu, Nakulu-Chiwele amuliishako utumusunga.

“Leelo maama anwa umusunga, nimwe amona?” Efyaipusha Chisala.

“Bushe nga muli nankwe talya?”

“Ala napapa utwa kwa nokokulu ba Museka. Lyonse nangu mupatikishe shani, alakana ukunwa umusunga. Kuti mwamonafye ifyo ashele amapampa, miisakalala yeka-yeka. Napapa! Leelo aalya! Awe alamifuluka umwina-mwenu.”

“Nalimo ni ici mwabiikamo umukaka muleteele. Atemwisha utwa cisungu!” Awe twalaseka na Chisala.

“Mwe nama mwe! Kuti muleyamba umuntu na umwine epo ali?” efyo maama ayasuka. “Endesheni muntwale  uko mupingwile. Nangu tuyeko, nifwe banshingwa-luce.

“Ca ciine, ati abaliile imilonge ni bambi,” efyapwishishisha Nakulu-Chiwele.

“Walosha mwi na iwe wakula ne Fibemba fyayafya ukumfwa kwati tauli Mwina-Bemba.”

“Natuleeya bakamweba abakashalapo nga nafwa. Wilaba kusenda icitambala cantumine Polo, pantu umwine nalimo epaki lya ku nshika nalyo. Imwe mumona Polo nga uushili muntu. Wilalaba Chisala, ificitika muno caalo kuti na imwe mwaisaba nga Polo.

“Ishina lya kuti Museka, nainike ndume yobe, lyalikwata ubupilibulo. Taufwile ukumona abantu abashilingene naiwe kwati fipumbu… Ntwaleni, ni mukufwa ndeya. Mukashala mwasambilila fimbi kuli bambi.”

“Awe tawafwe. Walapola, umulume naafika,” efyo Chisala amweba.

“Naani uushakafwe, pantu ne munobe kuuya kuno umwene. Tawakabe na wa kuseka nankwe. Ntwaleni, muleke tupangile abanenu imilimo ya kubomba.”

“Walosha mwi  nobe waba na utulondo, kuti nelyo alwele.” Efyo namweba.

“Tuleyalanda nga twafika. Nga teifyo nkesa kweba ku tulo nga nafika ku caalo cimbi.”

“Ala ba Museka ifi mwakumana na maama, ilyashi talyaputuke, natuleeya.”

“Twendeni mwe sha mpanga imwe, tukengishe icaalo conse incito.” Efyo maama alanda uku ninshi natumwimya tulemubiika muli ka sunka-mulamu kandi, ka motoka basuulile ku Japani.

Aka katabo akakusomafye mu nsa imo ekaleisa……..