UMO TWENDA- BUSHE CAALO CA KWA WISO?

FIKO-FIKO: “Bushe caalo ca kwa wiso?”

INE: “Bushe tawaba na maano apo upelele aya kwishiba ukuti caalo ca kwa Taata- Leesa mwa?”

Bambi nabo bamukalipila pafyo anjipwishe, bamwipusha abati: “Bushe aciba caalo ca kwa wiso nga upoosa ubusaali mu miputule ya baikalamo bati?”

Ico mwafulile abaleeya ku mapepo ku ncende imbi ninshi mukwai nabafwala na ama yunifoomo yabo. Awe naumfwa Fiko-fiko aaba na tondolo, kwati bamwitila ameenshi-makaasa.

Naumfwa Kondakita wa muli Rosa nao ayankula ukuti: “Bushe imwe ‘Bosses’ nga caali caalo ca bashinwe kuti mwalapoosafye ubusaali icipoosepoose? Kuti cafika kwi ukonaika? Abantu balemwebako ifya maano imwe mwalasabaila zo-ona bakaamba?”

Namona alolesha Kondakita ilinso, kwati aleeti uleeyacimona uko tuleeya. Fiko-fiko afumya na fooni wakwe, akulika no twa mu matwi asuulako no kusuula, alashetaula ne taba ashitile ilyafwaile lindetelele. Ndemona talefwaya ukumfwilapo na fimbi ukufuma ku bantu. Nafwala no tumakalasi mu meenso kwati ni shimasayansi. Shikiipa ye bumba lya bakateya wa mupila aafwele ikete ku mubili nge yo bafwikile katuuni (cartoon).

Kwempefye, nga teebantu ukulandapo, nga alinshengwilemo amapi pa kumwebakofye ukuti ukupoosa ifipambalala fya nyanje mu musebo, mukati ka komboni, buuwelewele. Eifyo mumfwile alenjipusha nga taata, umwina-fimana, ewamanine icaalo pakuti mbe ne nsambu sha ku mulesha ukucitamo ico alefwaya.

Banakulu-bantu abaali mu cipuna ca ku ntanshi, nabo abaali pe bumba lya baleeya ku mapepo, bafyoolafye umunsoli wa misuula, elyo balanda ukuti:

“Efilya Ababemba baletiila, ‘Chiiya tatwala, bunda bwa maluba.’”

Kondakita aseka, elyo aipusha ebele, “Mwalosha mwi banakulu?”

Nakulu-bantu: “Baalelosha ku mukashana uwalemoneka uwayemba nga mwamulolesha. Kanshi ni ng’umba, taifyala! Nacilaumfwa icingeleshi pa numa apa kuli uyu mulumendo bakalipila ilyo acilashimika pa fooni. Nati awe ebasambilila aba, kabili beena tubomfwila ku Kangeleshi. “Nomba ifyo bayasuka uwacilabalungika, fyalanga ukuti amasomo yabo tayabasambilisha ifyacindama.”

Naine, pakuti nsonsombe Fiko-fiko anjasuke abantu balundepo ukumwebaula, nati:

“Ala maayo Akangeleshi teecishibilo ca masomo. Bambi abafyashi babo balebomba bukaboyi, baleikala mu mayaadi ya basungu nangu abasambilila Icingeleshi. Bapulilemofye Akangeleshi, ululimi fye, ngefi naishiba Iciunga, baasha amaano.”

Awe bonse baponafye mu kuseka. Abalensuminisha ni bambi. Bambi abati, “Nga cakuti Iciunga ca kulundilapo na maano ya mikalile, ninshi cawamapo ukucila Akangeleshi ka yimpute (empty), mwana wandi.”

Nati teepaapa, kanshi ninungika ukumukalipila.

Mukwai ili lyashi lya muli ka baasi akanoono umo twalefuma mu komboni ukulola ku tauni limo ilya mu Kalaale, ilyo uyu cilumendo ndeita FIKO-FIKO, ashitile itaba ilyaipikwa ilyakwete ifipambalala. Ilyo afumya ifipambalala, afipoosa na pa windo, cikanga alase na abapita-nshila. Epafumine ukucinjanya amashiwi na uyu cilumendo ayo mumfwile pa muulu.

Pa numa, awe namwenefye uko anyongoloka ukufuma muli baasi pa kacitesheni ka mukati ka nshila. Cilemoneka apo aikiliile teepo aali no kwikilila, ni nsonifye shamwandile.

Nalanguluka nefyo twamwene lwa pa Kabwe ninshi tulefuma ku Lusaka. Namwene uko baasi iikalamba yaishiletupita pyaa, yaba na pa ntanshi. Twalemonakofye mukwai ifintu filefuma mu mawindo ya baasi. Kuti nga basukusa ifipapa fya masuku, ifipaketi fya ma bisketi na mapulasitiki yapwilemo ameenshi, na fimbi ifyalekana, ni cikanga fiise fiponene pali motoka yesu fwe balekonka pa numa. Nde-eba abo twali nabo ukuti:

“Awe muno mwesu ici cimusango ceena abantu tabafwaya kucileka. Ica kwenda beele balesafya umo balepita. Kanshi ni mbila ya musango nshi bengabila pakuti abantu bakaaluke pa lwa busaka?”

Abakalamba nasendele bayasuka abati:

“Eco cila mwaka tukwatila amalwele yashifwile ukusangwa mu ma komboni pamo nga Koolela (Cholera). Ku komboni mfumine ubuteeko buleimba imifoolo, ukubomfya abekala-caalo mu co baleita ukuti ‘Indalama sha Kupumba’ (Cash for Work), pakuti abantu belaibililwa.

"Nomba, balya bene baleimba imifoolo, icungulo ebalepoosamo ifiko. Mulya mwine emo bapoosa na aya matebela yaisako ayashili ya kuwasha. Nomba nga kwaloka iya mukukulule, apo imifoolo naisalika ku misango yonse iya busaali, mulamba kuyafikungulwila mu mayanda yabo. Fyonse na yalya yene amatebela (diapers) fyaingila na mu mitondo ya bunga. Kanshi kuti kulifye, ‘Ife kuno tavutika. Boma iyanganepo! Koolera yatilemeza.’” E mukutila ifwe twacuula nge sabi lyabula umumana. Mwe buteeko iseeni mututuule!

Na ine nati, “Ifyo nga wamonako uko balefipoosa mu mifoolo, ca kukola walandako, balakwebafye ukuti, ‘Iceme, isala icinwa. Teecaalo ca kwa nokolume.’”

Umbi nao umulumendo nasendele ebele:

“Bushiku bumo nalipapile ilyo twafikile pa ncende imo apo bapaanga akamusebo apakuti aba mamotoka baletuushishapo nga banaka, pa Lay-bye. Mukwai ilyo twatiile na tuyolole, ninshi elyo palefumafye ulupwa lumo ne cipaaso (ci motoka ca mutengo). Abafuminepo balemoneka abacindami iciineciine. Yangu mukwai, ukusanga nabapoosaika ifyo bafililwe ukulya fyonse palya peene! Kuti wati nalimo pa cilaliila imbwa elyo bashipepeka shasha shapasanganya ifyakulya. Ukwabula ukutontonkanya pali bambi abaleisa mu kutuushishapo. Awe efyo baaya ifyo fine, takuli na ca kubacuusha mu maano.”

Ala mukwai fiingi twingalondolola pafyo abantu bashapoosa maano ku busaka. Nga fimbusu fya cintubwingi fyena, teefya kulanda! Kwingila no kufuma naushibata, imilomo ukakile nge cifulukutu ilyo uloseshe imyona ukwaikala umwine caalo! Uko mulepunkanina na abaleisa euko.

Mukwai wandi, nangu cingaba teecaalo ca kwa taata na yama, ine kwena ici cilankalipa! Nacitiila fye kanshimike cifume ku mukoshi, bantu bandi. Kalebalika mu buteeko bupya!

Ala umo twenda mwaba amalyashi.