UMO TWENDA - UKWISHIBA ABEENA-LUNGA 4

BUSHE MULI BEENA-NSHI?

Abeengi mu ma tauni tabafwaya kwishibikwa uko baafuma, intambi shabo, elyo ne ndupwa. Maka-maka nga ulupwa lwabo pafula abapiina nangu abashasambilila amasukulu ya pa muulu. Kuti balekalipila na ba lupwa nga ba batandalila uko babombela, pantu bamona ukuti balebasebanya ku basambilila banabo. Ala kuti wapapa utwa muli cino caalo!

Ku Lunga kwena abantu beshibikilwa ku mukowa. Maka-maka umukowa wa banyina (matrilineal), nangu ca kutiila umuntu kuti akwata balupwa ukufuma mu mikowa ine, 4. Tupenda saana umukowa wa bawishi bafyeele bataata, bawishi abafyeele bamaayo, umukowa wa bataata (uwa banyina ba bataata), elyo na umukowa wa bamaayo (uwa banyina ba bamaayo).

Nomba balupwa lwa bamaayo, ebalupwa lwandi uko nashintilila saana. Bandume ya bamaayo, emukuti bayaama, na banalume ba bayaama na bamaayo, ebakwata saana amaka mu milandu ya lupwa. Ilingi line balacetekelwa ukumpeelako ne fifwaikwa ilyo ndekula pamo nga ifya ku masukulu. Kabili kuti bansenda ku milimo yalekanalekana ukwabula ukubakaanya kuli bataata. Bataata nabo ifyo fine ukwafwa na ukwenda na abepwa na abeshikulu ba mu lupwa lwabo.

Lelo nangu caaba ifi twalicindika na bafyashi abaume no mukowa wa beena-taata na abeena- shikulu. Abeena-wishi (umukowa ukwafyalwa bawishi wa muntu) baakwata saana amaka pa mfwa ya mwana wabo. Ku ca kumwenako, ebapingula ifya kucita pa kuloosha kwa mwana wabo. Teekuti mushiike umwana uufwile ukwabula abeena-wishi ukusuminisha nangu ukusangwako.

Natulangilile kanshi ifyo tukonka imikowa ku Lunga.

Ine ndi Mwina-Mpende, nangu umwina isabi. Uyu emukowa wa bamaayo. Kanshi bonse Abeena-Mpende konse uko bengasangwa ni balupwa lwandi. Ine teeti ngupe Umwina-Mpende nangu afyalilwa na ukwikala ku Chilubi, ku Ng’umbo, ku Serenje, nangu ku Nchelenge; ciikulufye uyo muntu umukowa wakwe Mwina-Mpende, ninshi ni lupwa (bululu) wandi.

Bataata Beena-Mfula. Kanshi bonse Abeena-Mfula beena-taata, na lyonse ilyo ndelanda nabo, mfwile ukubeeta ukuti “Bataata,” teemulandu na umushinku nangu nga banakashi.

Bataata nabo apo bakwata saana amaka ni pa baana ba muli balupwa lwabo pamo nga abepwa na beshikulu, ngefyo tulondolwelepo. Mu lupwa lwa bataata mwena kuti nasuminishiwa ukuupilamo nga ndefwaya. Ukutendekela pa bafyala bandi, ekutiila abepwa ba kwa taata. Efilya mukomfwa batiila, “Akasabi ukulya akasabi kabiye, ekunona,” kuno efyo bapilibula. Teekupa nkashi yobe nangu umwana iyoo!

Abaafyele bataata (bashikulu 1) Beena-Mumba. Bonse Abeena-Mumba na utunya kumo ni bashikulu. Namo umu kuti nalya akasabi nga kasangwa aka mafuta!

Abaafyele bamaayo (bashikulu 2) Beena-Ng’oma. Abeena-Ng’oma bonsefye nabo, cimo ciine na Abeena-Mumba, beena-shikulu. Nga muli umunani, mukwai kuutobela ukwabula icakutinya!

Ekutiila, kuti naupa umwina taata na umwina shikulu, lelo teekuti ngupe uwa mu lupwa lwa bamaayo nakalya, ninshi liishiku. Kuti naupa na aba mu mikowa imbi iishikumine iyi tulumbwile 4. Efyo imikowa ku Baunga yapaanga umwakupelela. Nshishibe nga ndelondolola ukufikapo, muleumfwa.

Imikowa yalicindikwa saana ku Lunga. Takwaba umuntu nangu umo uushakwata umukowa wa kwishibikilwako. Nga umo alefwaya ukuupa, icipusho ca kubalilapo afwile ukwasuka ca mukowa wakwe. “Bushe muli Beena-Nshi?” Icilepilibula umukowa wenu ni uli kwi pa kuti tatulufyenye intambi. Ifyashala fyonse ifya cuupo fikakonka pali ici. Nga tamulaishibana pa mikowa ninshi nangu mwingatemwana shani, tapali cuupo.

Batiila nga twapula mu lutambi abaana besa mu kuba ifinangwa, kabili ifyupo tafitunguluka bwino nakalya.

Ifi efyo twingalandako pa mikowa ukukonka pa amashina yesu.

Mukwai ishibeni: Nshiletiila ifi caba ku Lunga fiibi nangu fiisuma. Ico cili kuli imwe ukupingula. Ico ndecitafye kuumweba ifyo caba epela, elyo kabili nshingalondolola tonse, umwaka kuti wapwa!

Lekeni tukalande pa ntambi shimo-shimo isho mufwile ukukonka nga muli kuno na pafyo mufwile ukucita nga mulefwaya ukuupila ku Lunga mu mbali sha lino lyashi ishikakonkapo.

Mwe beena-Lunga, ala mwilalaba ukuponeshamo uto ndeshamo utukankaala mu ma comments pakuti abeeni besu balesambililamo ifingi.