UMO TWENDA - UKWISHIBA ABEENA-LUNGA 6

TEEKULYA ICILYELYELYE!

Icibemba citiila, “Umweni wa kolwe, alya ifyo kolwe alyako.” Kanshi nga mwafika ku Lunga, tukamutebeta ifyo tulyako. Nalimo icipusho mwingakwata cakuti, ‘Finshi balya?’

Ifingi ifyo mulya kuntu mukafuma na kuno kwine tulalya. Icakulya caseeka saana muno Zambia, konse uko mwaya, bwaali nangu inshima.

Na kuno kwine ubwali mukabusanga, nicofye kuno twapusanako na kuntu mufumine. Kuno tatulya ubwali na umunani iyoo. Tulya umunani na ubwali! Ndepilibula ukuti icacindama saana kuno muunani. Eco, tatulya ubwali ne sabi iyoo mukwai, tulya isabi na ubwali, pantu tuli balondo!

Lintu icaalo caikeele, ilyo imiceele yali nga fintu Leesa wesu ailengele, ilyo umuntunse talaonaula ifintu, Abaunga ilingi balelya umunani na ubwali ulucelo, inshita ishingi akasuba, ne cungulo. Ici caali ca kulya ca lyonse. Na nomba line bamo-bamo mukasanga balecita ici. Balalya na fimbi ifyashala nga epo fili, lelo ica kulya icikalamba muunani na ubwali.

Umunani kuti wasanshamo inama ya mpanga, ifyuni fya misango-misango, elyo ne sabi ilya pusana-pusana kabili ilipekanishiwa mu nshila shalekanalekana. (Ilyo tulelanda pa nama ne fyuni, mukebukishe ukuti pali nomba tabepaya icipayeipaye, fyalicingililwa.)

Ala mukwai ni nomba line tutendeke ukulima imisaalu pantu ifintu fyalyaluka nga fintu tulandile. Kale nga umwaume umwina Lunga asangwa alelya kalembula nangu umulembwe, ninshi mukwai balemwamba kasuba konse ku banankwe pantu ifyo fyana fyabeene, muunani wa banakashi!

Ndesubila muleti tatwaishibe sayanshi wa pa miliile isuma. Iyoo, mukwai, abantu balekulafye bwino-bwino! Ngefi na nomba nalikulafye bwino epo ndi nshatolele atemwa ukutusa.

Kwaliba tumo-tumo uto mwingeshibilako Abaunga pa kulya ubwali. Umuunga tabalilapo ukulya ubwali awe. Batampilapo umunani. Batendekela ukusonda umunani elyo pa numa baputula ubwali!

Muulandu wa kuti abeengi abaume baapalu, ekutiila, balepaya isabi, inama nangu ifyuni. Mu kwipifya, kuti twatiila balicenjela saana mu kufwaya umunani.

Ala impanga yesu yapeelwe umunani nge cakaniko kuli Kabumba. Kwaba iminshipendwa ya misango ye sabi ne fyuni, ukusansha pa nama nasho ishali iminshipendwa! Kanshi kuti mwamona ico ifintu fyabela ifi kuno mwesu.

Ilyo tulelanda pa munani, mwilaba ukuti kwaliba ifiputulwa fya munani ifipeelwafye ku baume. Ku ca kumwenako, nga nabepika isabi lya mulonge ilyo twita ukuti umuta, mu mbale ya baume mufwile ukuba umutwe elyo na ulubenga (ulubali lwa ku cipepe). Ifi kuno emunani wa baume. Abanakashi na abaana banoono balyako imfungu (ica pa kati ka mutwe ne cipepe)

Kuti twatiila ku munani uuli onse kwaliba ifipeelwafye ku baume ukulya, kanofye abaume nga balefwaya ukupeelako abanakashi. Nga ni nama, uko mukaliila umutwe ni kuwipeeye umunani. Kwaliba ne nsonselo tubomfya iya kuti: "Ukuli umutwe ekwa Chibinda."

Chibinda emuntu ulya uwipeeye nangu ukubamba uyo munani, emwine. Nga teifyo, ninshi imbwa yakwe, imfuti nangu icipe cakwe ecibomfiwe ukwipailako uyo munani. Kanshi nga ni ku nama, umutwe na amabondo lyonse bapeela uwacipaya.

Nga elyo mwafika, limbi bakamupeela ifyakulya mweka. Mwikapapa saana nga bamupeela umusumba wa bwali uukalamba na umunani uwingi nganshi kwati ni pa cililo nangu mulifye mweka. Nalimo kuti mwamona na bambi baaleeta na fimbi nangu nabeshiba ukuti bambi nabamupekanishisha. Ku Lunga balatebeta, bapeela kwati kuufwita. Mukalyepofye ifyo mwingakwanisha, mwikabiluluka!

Pa numa ya nshiku kuti bamwita ukuyalya pamo na abakaaya. Mukapooseko amaano ukumona umo Abaunga basuna umunani. Tabasuna cisunesune iyoo. Baalishiba na ukukonka umo isabi lyanona na ukusha muntu lishanona!

Ilingi line abeengi baliila pamo mu kalibumba ico batiila, “Ukulya insaka.” Pa mushi uuli onse abaume baliila pamo, abanakashi nabo ifyo fine na abaana abanoono beka.

Nangu tamusangilepo insaka iya kuulwa pa kati ka mushi, konse uko baipika ifya kulya baleeta bonse abo baliila nabo pamo. Kanshi mukamona limo nga baya mu ng'anda imo mu kulya, bonse bakulatwala ifya kulya mulya mwine.

Abaice aba myaka ya pakati nga baume balya na baume abakalamba, kuulilafye baaba ne mibele isuma kabili aba mucinshi. Elyo tabafwile ukupika nangu ukulema “Ulukondwa” atemwa kasuli (ukutapwila umuto mu bwali ubwafonkolwa pa kati) apali abakalamba. Uyu muusalula wa kuti na abafyashi ba uyu mwana kuti basuulwa ku banabo bonse pa kukaana funda umwana bwino.

Abaice bafwile ukwikala tondolo pa kulya. Tabalingile ukulandapo pa lyashi lilenda abakalamba. Kabili, tabafwile kusamba ku minwe ilyo abakalamba tabalasamba, pa kutendeka na pa kulekelesha. Bafwile bateula fyonse na ukubwesesha imbale uko shifumine pa numa ya kulya. Tabafwile kupapula umuto nga tababebele.

Kanshi mukwai abaice abalya na bakalamba ni balya batumika, aba busaka, aba mucinshi kabili abafundwa bwino.

Ilingi line nga mwasanga umwaume umukalamba uushilya na banankwe ninshi nalimo munang’ani, takufuma fyakulya ku mwakwe nangu tapeela. Teebengi mwingasanga mu mishi aba musango uyu.

Banamaayo bena batwala ku cibende kulya batwila ubunga eko ilingi baliila nga kaasuba. Ilingi basangwa uku ku kwafwana pa kutwa ubunga.

Icungulo na akasuba, kuti mwaishibila inshita ya kulya ku kwita abaice. Balababilikisha uko beele mu kwangala ica kuti mukwai bonse kwishiba ukuti uko kuli akantu. Kuti kuli na “Kunda weee! webo ci Kunda, loobe!” Waishiba ati kwa Na-Kunda bwapya.

Kumfwa ku bakalamba kwena, kuulamonafye intumi, ilingi kaalumendo, uko ilepitana mu mayanda. Ishi ntumi ilingi tashilanda mu kulungatika ukuti balemwita ku kulya ifyakulya iyoo.

Mukomfwa katiilafye, “Batini bashi Londa, seni mwitabe kuli bashi Kunda,” ninshi waishiba ukuti kwa Shi-Kunda naficitika. Wabala wa wayawayako na panoono pakuti usange bonse nabafika. Ukulolesha mu lunweno, awe bwa muto, ni kwaamba (fulwe) asenememofye mu mbale! Epela mwabikamo ne lyashi.

Mukwa fulwe kaanama katemwikwa saana ku Lunga. Pali-bufi nga maani ya kwa fulwe, ni teeka fitalale!

Ifyo nalimo mukatemwa ukulya, kuutobela mu mafuta ye sabi ayo basasha (ayasalulwa) yeka-yeka. Aya bayasala ukufuma ku mala ye sabi uko yekata, elyo baleyasalula, bayengulula yapanga kwati maafuta yaishibikwa aya kwipikila, saladi. Maka-maka amafuta ya mintesa, ala tamwakafumyepo amaano. Kuti mwaumfwa na ku mukoshi tondolo kwati mwapokelela umupashi wa bulondo!

Fimbi ifyo mwingaipakisha maani ye sabi aya kooca. Aya mukwai balayakaka mu mayungi (water lilies) elyo bayaposa pa mulilo. Nga yapya yapanga kwati ni poloni, mukwai ala kuti waleka ku cikwaama ca ma dollar ukucila ukuponya amani!

Mukasanga na fimbi ifyakulya ifisuma ifingi ifyo teekuti nkumemo ukupenda, umwangashi wa ku musansamusha pamo na umunkoyo uwapusanako kuli ulya mwanwapo. Imwe cikulufye mwafika. Mukwai, mukendefye ulufwile impende!

Tukamwebako amashiwi yamo-yamo aya kubalilapo aya mu lulimi lwesu ayo mulingile ukwishiba bwino ilyo muleisa, pakuti tamufulunganishiwe mwacita ifyapusanako, ayakaba mu lubali lukonkelepo. (Note: Aya mashiwi yacili yalelembwa nomba mu citabo cileti, “Amashiwi Ne Nsoselo sha Baunga.” Kanshi tatwabiike pali ino nsaka pali nomba.